Cà phê bị cấm ở Mecca thế kỷ 16, câu chuyện thật như đùa

Ngày nay, cà phê là người bạn đồng hành của hàng triệu người mỗi sáng, từ những quán cà phê sang trọng đến góc nhỏ ở vỉa hè. Nhưng ít ai biết rằng, vào thế kỷ 16, thức uống thơm nồng này từng bị liệt vào danh sách “nguy hiểm” và bị cấm ở Mecca — trung tâm linh thiêng của thế giới Hồi giáo. Và lý do nghe qua có thể khiến bạn bật cười: vì nó làm mọi người tụ tập và nói chuyện quá nhiều.

I. Nguồn gốc của lệnh cấm cà phê ở Mecca

Vào năm 1511, Khair Beg, thống đốc Mecca dưới triều Mamluk, ban hành lệnh cấm buôn bán và tiêu thụ cà phê. Khi đó, cà phê là thức uống mới mẻ du nhập từ Yemen, được các thương nhân và học giả ưa chuộng vì giúp tỉnh táo trong những buổi học đêm hay cầu nguyện.

Tuy nhiên, cà phê nhanh chóng tạo ra một hiện tượng xã hội:

• Các quán cà phê mọc lên, trở thành nơi tụ họp đông đúc.
• Người dân thức khuya hơn, trò chuyện và tranh luận sôi nổi về tôn giáo, chính trị.
• Một số giáo sĩ lo ngại cà phê có tác dụng kích thích tương tự rượu (haram trong Hồi giáo).

Lo sợ những cuộc bàn luận này sẽ gieo mầm bất ổn, Khair Beg quyết định “ra tay” với một lệnh cấm toàn diện.

II. Phản ứng của người dân và thương nhân

Lệnh cấm nhanh chóng vấp phải làn sóng phản đối dữ dội:

• Thương nhân thiệt hại nặng vì cà phê là mặt hàng sinh lời cao.
• Người dân và khách hành hương coi cà phê là thói quen khó bỏ.
• Một số học giả Hồi giáo cho rằng không có cơ sở tôn giáo để cấm.

Kết quả, chỉ vài năm sau, lệnh cấm bị hủy bỏ. Cà phê trở lại Mecca, tiếp tục lan rộng khắp thế giới Hồi giáo.

III. Không chỉ Mecca: Các lệnh cấm cà phê trên thế giới

Mecca thường được nhắc đến như nơi đầu tiên “tuyên chiến” với cà phê vào đầu thế kỷ 16, khi các giáo sĩ e ngại loại đồ uống mới này khiến tín đồ thức khuya, tụ tập bàn luận những ý tưởng “quá tự do”. Nhưng đó chỉ là một trong nhiều “mặt trận” mà cà phê từng phải vượt qua để trở thành thức uống toàn cầu.

1. Cairo, Ai Cập Thế kỷ 16

Sau khi thương nhân Yemen mang cà phê qua Biển Đỏ, Cairo nhanh chóng trở thành trung tâm tiêu thụ. Thế nhưng, sự lan rộng của các qahveh khaneh (quán cà phê) lại khiến giới cầm quyền lo lắng. Người ta tụ tập, trao đổi chuyện tôn giáo và chính trị, đôi khi với giọng điệu chỉ trích chính quyền. Kết quả: cà phê bị cấm, quán bị đóng, và nhiều túi hạt bị thiêu hủy công khai một cuộc “thanh trừng caffeine” mang màu sắc chính trị hơn là y tế.

2. Constantinople, Đế chế Ottoman Thế kỷ 17

Sultan Murad IV, vị vua nổi tiếng kỷ luật thép, coi cà phê là mối nguy cho đạo đức và trật tự xã hội. Luật ban đầu chỉ phạt roi cho người bị bắt quả tang, nhưng sau đó tăng mức độ nghiêm khắc đến… tử hình nếu tái phạm ba lần. Dù vậy, quán cà phê vẫn lén lút hoạt động, và câu nói “uống cà phê như đánh cược mạng sống” không hề là ẩn dụ ở Constantinople thời ấy.

3. Venice, Ý Thế kỷ 17

Khi cà phê du nhập vào châu Âu qua cảng Venice, giới giáo sĩ Công giáo tỏ ra cảnh giác. Một số gọi nó là “đồ uống của quỷ”, lo sợ nó sẽ lôi kéo tín đồ xa rời rượu nho thức uống mang ý nghĩa tôn giáo. Nhưng Giáo hoàng Clement VIII, thay vì cấm, đã yêu cầu được nếm thử. Kết luận của ngài? “Quá ngon để bỏ qua cho ma quỷ!” và thế là cà phê được “rửa tội”, hợp pháp hóa trên khắp châu Âu Công giáo.

4. Thụy Điển Thế kỷ 18

Vua Gustav III, tin rằng cà phê là hiểm họa sức khỏe, ban hành lệnh cấm nghiêm ngặt: từ uống, buôn bán, đến sở hữu cốc tách. Ông còn tổ chức một “thí nghiệm” kỳ lạ: hai anh em song sinh bị kết án tử hình được giảm án xuống chung thân đổi lại, một người phải uống cà phê hàng ngày, người kia uống trà. Nhiều năm sau, cả hai đều sống lâu đến mức… các bác sĩ giám sát thí nghiệm qua đời trước. Lịch sử không ghi rõ cảm xúc của nhà vua khi biết kết quả này.

Từ những lệnh cấm nghiêm khắc ở Trung Đông, những tranh cãi tôn giáo ở châu Âu, đến các “thí nghiệm xã hội” đầy kịch tính ở Bắc Âu, cà phê đã từng là tâm điểm của những cuộc chiến về quyền lực, đạo đức và niềm tin. Có lẽ chính nhờ những lần “bị cấm” ấy mà hạt cà phê càng trở thành biểu tượng của sự tự do trò chuyện, phản biện, và… thức khuya làm việc.

IV. Từ “tội đồ” đến biểu tượng toàn cầu

Chỉ trong vài thế kỷ, cà phê đã đi từ vị trí của một thức uống bị nghi ngờ đến biểu tượng của sự kết nối, sáng tạo và giao lưu văn hóa. Những câu chuyện ở Mecca, Cairo, Constantinople, Venice hay Thụy Điển cho thấy: điều gì hôm nay ta xem là bình thường, đôi khi từng là nguồn tranh cãi dữ dội trong lịch sử. Và có lẽ, chính những tranh cãi ấy đã góp phần làm cho ly cà phê buổi sáng của chúng ta thêm phần đậm đà không chỉ ở hương vị, mà cả ở câu chuyện ẩn sau từng giọt.

Lần tới khi nhâm nhi cà phê với bạn bè, nếu bị trêu là “uống vào nói quá nhiều”, bạn hãy nhớ rằng… cách đây hơn 500 năm, có người ở Mecca đã nghĩ y như vậy và còn viết cả lệnh cấm.